En toch was dit de tekst op een kaartje waarop vrienden en familie een wens of bemoedigend woord bij het afscheid van Hanneke mochten schrijven. Hanneke was achtenveertig jaar jong toen zij overleed. Liefdevolle moeder van drie kinderen en prachtige vrouw van Stephan. Zij stond midden in het leven en was mede-initiatiefneemster van spiritueel centrum Zumaya in Alkmaar. Hanneke was zeker spiritueel, maar stond met haar beide voeten stevig op de aarde, down to earth, geen franje. Tijdens de  opbaring thuis lag Hanneke op een rieten baar. De familie vond dit meteen bij Hanneke passen en liefdevol dekten zij haar met haar eigen doeken toe.

Opbaren op een rieten baar is heel toegankelijk. Als de overledene in een kist ligt wordt hij of zij meestal niet meer aangeraakt, de overledene is dan toch afstandelijker aanwezig. Ik noem dat altijd ‘meer dood’. Maar bij de rieten baar kan je net als op bed heel dichtbij komen en aanraken. Om het aanraken te stimuleren raak ik de overledene vaak aan als ik bij de familie ben. Dit valt mij nooit  zwaar omdat de kwetsbaarheid van de overledene mij diep raakt. Hoe stevig iemand ook in het leven stond, in de dood zijn wij allen kwetsbaar en weerloos. Zacht raak ik de overledene aan en vertel erbij dat de familie dit ook rustig mag doen. In mijn optie verzacht je zo het ogenblik van afscheid. De familie voelt in de loop van de dagen van opbaring dat er letterlijk en figuurlijk steeds meer afstand ontstaat tussen hen en de overledene. Waardoor men deze op de laatste dag bijna altijd toedekt of de kist sluit in de overtuiging: het is goed zo, wij moeten loslaten. Als zij goed kijken geeft de overledene dit ook aan.

Zo gebeurde het ook bij Hanneke. Hanneke zou zonder kist, maar op de baar begraven worden. Omdat een baar open is en geen deksel heeft, probeerde ik een passende deksel te bedenken. In alle openheid vertelde ik aan Stephan en de kinderen dat bij het begraven de aarde direct op het lichaam van Hanneke zou vallen en dat zou misschien schokkend zijn om te zien. Tot mijn verbazing zei Anna Dia: Hoezo? Begraven is begraven! En zo is dat. Zoveel wijsheid van een achttienjarige verbaasde mij. Later begreep ik dat Stephan en Hanneke een aantal maanden in India leefden waar de dood veel dichter bij de mensen staat. Zij waren daar ook bij verbrandingen in het openbaar aanwezig en dit had zeker hun visie op dood en leven gevormd. In overleg met de begraafplaatsbeheerder werd afgesproken dat de familie Hanneke zelf met aarde zou bedekken.

Met een enorme stoet van honderden mensen trokken wij op de dag van het afscheid met Hanneke op de loopkoets, toegedekt met doeken en een deken van wilde bloemen door Alkmaar. De stoet werd vooropgelopen door Rob, de accordeonist, die ons met zijn weemoedige klanken begeleidde. Veel mensen bleven eerbiedig langs de weg staan. Bij de begraafplaats namen Stephan en Anna Dia de schep ter hand en begonnen Hanneke onder de klanken van de accordeon met aarde toe te dekken.

Hun dichtscheppen  maakte voor iedereen duidelijk dat dit alleen het lichaam, de lege jas van Hanneke was, die zij aan de aarde toevertrouwden. Hanneke leeft in ieder van hun verder. Zij schepten door totdat het lichaam van Hanneke helemaal bedekt was. Bij het afscheid nemen van familie en vrienden merkte ik de aarzeling van menig bezoeker om in het open graf te kijken, terwijl anderen de schep ter hand namen en het voorbeeld van Stephan en Anna Dia volgden. Het voelde voor mij goed dat Anna Dia een toch wel heilig huisje voor menige heeft laten wankelen. In haar volste overtuiging heeft ze een deurtje geopend voor velen die aanwezig waren bij het afscheid van Hanneke.

Wij weten allemaal dat het lichaam in de aarde onder een berg zand begraven wordt en bij het cremeren het voor ons zo kostbare lichaam in vlammen opgaat. Maar niemand wil het zien of letterlijk benoemen, haast lichamelijk voelen wij dan de pijn. Maar er is geen pijn meer na het overlijden, is mijn overtuiging. Als wij dit beseffen kunnen wij ons openstellen voor wat er wel is: de liefde die wij voor deze persoon ervaren hebben. Wij mogen rouwen om het gemis van de geliefde, maar blijf vooral zien hoe hij of zij je geraakt heeft en wat zij hebben achtergelaten. Koester de herinneringen maar vergeet niet naar de toekomst toe te leven.

Toen wij Ety comfortabel  in de kussens hadden gezet en ik haar met een rietje water had gegeven -   vanwege haar droge keel kon zij nauwelijks nog praten -begon Ety aan een opsomming van de muziekstukken die zij voor haar afscheid had gekozen. Muziek was haar leven en zij was heel duidelijk in haar keuze. Lilian moest bijvoorbeeld niet Johann Strauß, maar het Wiegeliedje van  Richard Strauß in haar boekje noteren. En wat zeker benoemd moest worden bij het afscheid was dat zij een prachtig leven geleefd had, zij herhaalde dit vele malen: een prachtig leven, met lieve familie en toegewijde kinderen, een prachtig leven. Ik kon niet anders dan tegen haar zeggen: wij zullen straks een mooie afscheidsviering voor u maken, want wij vieren uw prachtig geleefde leven.

Toen ik na een uur haar kamer verliet, glimlachte Ety. Op dat ogenblik besefte ik, dat ik Ety Pala nooit zou vergeten; zij liet mij zien hoe dankbaar je mag zijn voor je leven. Een prachtig leven. Mooi toch als je dit aan de vooravond van het slot van dat  leven vol overgave aan je kinderen kan zeggen.

Ety overleed kort na ons gesprek. Samen met de drie dochters bespraken wij tijdens de dagen die volgden haar afscheid. Als ruimte voor de afscheidsviering kozen zij al spoedig voor de ontmoetingszaal in het verzorghuis. Voor enkelen niet de meest voor de hand liggende plaats voor een uitvaartdienst, maar voor haar dochters buiten kijf. De enige beperkende voorwaarde van de directie was, dat wij geen kaarsen zouden gebruiken. Ook dit was geen probleem: Lilian kocht meteen tientallen kaarsen met ledlampjes in prachtige kleuren en zette deze rondom op alle tafels. Om de ruimte op te fleuren drapeerden wij meters voile en zijden stoffen om verwarmingen en pilaren. Diverse schilderijen uit het huis van Ety kregen een plek aan de muur et voilà: Ety’s sfeer alom.

Op de dag van afscheid stond Ety in het midden van alle aanwezigen. Voor de laatste keer was zij het middelpunt en vertelden familieleden hun herinneringen aan Ety.  Haar muziek werd afgespeeld. Het samenzijn eindigde met  ‘Schön Rosmarin’ van Fritz Kreisler. Ik wist van haar dochters dat Ety van dansen hield. En bij deze laatste wals zag ik haar dan ook zweven door de zaal , zwieren en zwaaien. Of verbeeldde ik het mij? Ik moest een beetje glimlachen.

Ook dit was Ety’s bewuste keuze, een luchtig, vrolijk einde. Ety heeft haar leven volop geleefd. Zij  heeft gelachen, gezongen, gedanst, gereisd en met plezier gewerkt. Haar leven was rond, af. Ety had vrede met haar eindigheid en dat hadden haar dochters helemaal opgepakt.

Na de begrafenis kwamen wij samen in Ety’s appartement. Het was mooi weer en de cateraar had buiten statafels neergezet. Prachtige hapjes en wijn in hoge glazen nodigden de aanwezigen uit om het leven van Ety in haar eigen stijl te vieren. De dochters genoten zichtbaar. Dit gastvrije samenzijn ademde helemaal de sfeer van hun moeder. Ety zou trots zijn op haar drie meiden die in de geest van hun moeder ook de aanwezigen het gevoel gaven dat zij hier in Ety’s huis voor de laatste maal hààr leven vierden.

Bekijk de video op de Noord Hollands dagblad website.

Onder een stralende juni-zon vond zaterdag in Bergen rondom de Ruïnekerk de eerste Nederlandse uitvaartinformatiemarkt plaats.
Aan de buitenkant van de muren van het terrein van de Ruïnekerk was gewoontegetrouw de weekmarkt opgesteld en binnen de muren verrees zaterdagochtend met prachtige Maharadja-tenten de uitvaart informatiemarkt. Gijsje Teunissen van CHARON uitvaartbegeleiding, organisator van dit evenement wilde op deze dag mensen uit de Regio laagdrempelig kennis laten maken met alle mogelijkheden die er tegenwoordig zijn in uitvaartland…..

De markt opende met een rouwstoet vooropgelopen door accordeonist Rob Stoop en trok vanaf de Hoflaan richting Ruïnekerk, alwaar men een rondje om de kerk deed. Dit is een oude traditie, waarmee men meende de ziel in verwarring te brengen om de weg naar huis niet meer terug te vinden.
De stoet eindigde met een toost: Vier het leven, waarna Marileen Fabels, uitvaartdanseres, onder de geluiden van de accordeon, het leven danste.

Gijsje was in het begin even bang dat het weer te mooi zou zijn en iedereen naar het strand zou trekken. Dit bleek ongegrond. Mensen waren zelfs uit het hele land gekomen voor het troostconcert en de voorstelling van jongeren ‘Rouw op je dak’ te volgen. De voorstelling was heftig, gezien het thema. In het nagesprek wat volgde was iedereen geraakt en zeer onder de indruk van de voorstelling. De aanwezigen waren het erover eens, dat deze voorstelling beslist door scholen en andere instelling ingehuurd zou moeten worden.

Rouw op je dak kwam ook de rouwstoet voor sommigen. Maar het was natuurlijk nooit de bedoeling van Gijsje om mensen te kwetsen. Zij streeft openheid in de uitvaart en alles eromheen na. En dat is zeker gelukt, gezien de 500 bezoekers welke op deze dag met hun vragen en hun verhalen in gesprek kwamen met de standhouders. Er zijn weer veel vragen beantwoord en misverstanden de wereld uit geholpen.

CHARON uitvaartbegeleiding organiseert een uitvaartmarkt in en bij de Ruïnekerk te Bergen (NH). De bedoeling van deze markt is om de dood midden in het leven te zetten, vandaar dat gekozen is om de markt in het midden van de levendige Bergense zaterdagmarkt te plaatsen…

Buiten de muren van de Ruïnekerk zal dan gewoontetrouw de weekmarkt plaatsvinden en binnen de muren op het grasveld van de Ruïnekerk zullen zich kunstenaars, verenigingen en stichtingen in stands en Maharadjatenten met informatie rondom sterven, rouwen en de uitvaart presenteren.

Er zullen laatste huisjes – of in de volksmond kisten – te zien zijn, maar ook urnen, grafmonumenten en gedenkboeken.

In de kerk vindt om  11.00 uur de voorstelling voor jongeren over rouw en verlies plaats: ‘Rouw op je dak‘ van educatief theater TRAXX.

De voorstelling duurt een uur. Na een pauze van een half uur gaan de spelers met het publiek in gesprek.

Deze voorstelling is geschikt voor jongeren vanaf de middelbare school. Ook docenten en begeleiders zullen bijzonder verrast zijn door deze bijzondere benadering van de spelers van TRAXX.

De voorstelling ‘Rouw op je dak’ kan een middel zijn om taboe rondom het thema rouw te verlichten en bespreekbaar te maken bij jongeren en volwassenen.

Om 16.00 uur vindt in de Ruïnekerk een troostconcert plaats.

Nabestaanden zijn uitgenodigd om een foto van hun dierbare overledene mee te nemen en voor in de kerk bij het podium in het licht te zetten.

Om 16.00 uur zullen onder ander Bodhi Babijn -Bergense zangeres-, Marja Boeve van Muziek die je raakt en Marcel Luntungan op het podium een inspirerend nabestaandenconcert geven.

Gijsje Teunissen van CHARON uitvaartbegeleiding wil op deze dag iedereen in Bergen en omgeving uitnodigen om kennis te maken met de vele mogelijkheden welke tegenwoordig rondom sterven, rouwen en de uitvaart zijn.

Op deze dag is nog ruimte voor funeraire kunstenaars en stervens- of rouwbegeleiders uit Bergen en omgeving.

Meer informatie: info@charonuitvaartbegeleiding.nl 072-5070477

Voor een lijst met deelnemers, klik op volgende link:

Meer informatie uitvaartmarkt Bergen

Het thema was Thanotopraxie of natuurlijk koelen, allebei gebruikt bij opbaringen zonder koeling.

Tegenstrijdiger kan je het niet zoeken bij de opbaring:

Thanotopraxie is een tijdelijke vorm van balsemen van de overledene, waarbij conserverende middelen toegediend worden. Na behandeling blijft het lichaam bij normale temperaturen zonder koeling toonbaar,  tot het moment van de uitvaart. Uiterlijk tien dagen na de behandeling komt het natuurlijke ontbindingsproces op gang.

Thanotopraxie is sinds dit jaar ook in Nederland toegestaan, in de ons omringende landen al jaren.

Bij natuurlijk koelen op graszoden worden verse graszoden onder de kist of het bed met de overledene geplaatst, welke besproeid worden met water waarin rozemarijnbadmelk en silicium (kwarts D8) is toegevoegd. Zowel het gras, de rozemarijn als de kwarts hebben een sterke verbinding met het licht.

Door de graszoden goed te besproeien, minstens twee keer per etmaal, heeft er een actief verdampingsproces plaats waardoor warmte aan de omgeving wordt onttrokken.

Tevens kan de fotosynthese bij het gras nog voortgang vinden, een proces wat ook de warmte van de omgeving vraagt.

Door gebruik te maken van graszoden helpen wij de ziel van de overledene om het lichaam te verlaten.

Mensen die om de mogelijkheid van natuurlijk koelen vragen hebben daar goed over nagedacht. Zij zetten bloemen bijvoorbeeld  niet in een vaas met water, maar leggen deze neer bij de overledene, zodat zij mee verwelken met het lichaam. Zij schrikken niet van elke verandering aan het lichaam en maken het loslatingproces van de ziel bewust mee.

Tijdens de bijeenkomst waren de meningen van de aanwezigen -voornamelijk uitvaartbegeleiders – verdeeld. In de opleiding leren wij namelijk om meteen na het overlijden de koeling onder de overledene te leggen om zo het ontbindingsproces te vertragen.

De mogelijkheid om niet mechanisch te koelen ….., daar moesten zelfs de uitvaartvernieuwers aan wennen.

Enkelen hadden al eens op graszoden opgebaard en waren er euforisch over,

andere hadden de opleiding van Thanotopraxie al jaren geleden in het buitenland gevolgd en vonden het fantastisch dat je een overledene zonder donkere plekken, bijna blakend van gezondheid en ongekoeld tot tien dagen kon opbaren.

Natuurlijk kwam de rouwverwerking ook om de hoek kijken. Wanneer neem je dan afscheid? Iedereen wil zijn overledene zo lang mogelijk bij zich houden. Maar mijn ervaring is echter dat vier tot vijf dagen als voldoende ervaren wordt.

Het is niet voor niets dat het lichaam in de dagen van opbaring zichtbaar achteruit gaat,  dit helpt de familie om los te laten en om afscheid te nemen.

Als daarentegen, zoals bij thanotopraxie, de overledene er prachtig bij ligt, zou je hem of haar wel als Sneeuwitje in een glazen kist willen bewaren.

Gelukkig helpt de natuur ons hier een handje.

Ik reed dan ook naar huis met mijn eigen ideeën rondom deze vormen van opbaren zonder koeling.

De eerste dagen ga ik voor de zielenheil van de overledene: in alle rust,

als de familie het wil op graszoden, of in de bijzondere Zachte Kist van vilt , hooi en stro.

Natuurlijk is het belangrijk dat de familie goed afscheid neemt. Als het nodig zou zijn om thanotopraxie toe te laten passen, omdat bijvoorbeeld nog familie uit het buitenland moet komen. Zou dit ook na twee tot drie dagen nog een optie kunnen zijn. Zo kunnen zij na 5 dagen nog steeds afscheid nemen en geef je de ziel toch de rust in de eerste dagen na overlijden.

Mijmerend hierover wist ik nog niet dat ik maanden later deze twee vormen van opbaren zonder koeling bij een overledene zou toepassen.

Moeder was altijd met de natuur bezig en had bij leven al over  opbaren op graszoden gelezen. Dat er voor graszoden gekozen werd was dan ook duidelijk. Doordat de tweelingzus niet meteen uit Australië over kon komen werd op de 4^e dag toch ook nog voor thanotopraxie gekozen.

Samen met de nabestaanden stond ik – gezien de situatie – er helemaal achter.

De meeste overledenen baar ik  nog steeds op de koeling op. Over de boven beschreven vormen moet je heel goed nadenken.

Geen enkele vorm van opbaring geeft echter een garantie dat tot aan de uitvaart alles goed gaat. Net als bij leven, zo hebben ook na overlijden medicijnen, conditie, omgeving  en meer, invloed op het lichaam.

Als begeleider van de uitvaart  kan ik niet meer dan in mijn macht ligt:

de overledene en zijn familie liefdevol, respectvol en met aandacht begeleiden. Al het andere moeten wij als mens toch overgeven…..

Ik zag Clasien voor het eerst op een foto. Haar man Willem liet mij die enkele weken voor haar overlijden zien. Ik was geroerd. Ik zag een sprookjeswezen tussen reusachtige bloemen in een haast onwerkelijk licht. De foto was jarengeleden gemaakt. Willem vertelde dat zijn vrouw veel te vroeg ziek werd en nu al jarenlang in een verzorgingshuis verbleef. Meer en meer moest hij de laatste jaren afscheid van haar nemen……

Het verhaal uit mijn jeugd van de twee koningskinderen drong zich aan mij op:
de twee koningskinderen die niet naar elkaar konden komen
…. want de zee tussen hen was veel te diep…

De ziekte van Clasien had Willem en zijn lief meer en meer uit elkanders armen gehaald. Lichamelijk konden zij elkaar nog aanraken. Maar gevoelsmatig werd de zee – de kloof – tussen hen dieper en dieper. De donkere golven van vergetelheid dreven hen uit elkaar en liet Clasien steeds eenzamer aan de oever staan. En Willem en hun kinderen …eenzaam aan de andere kant. Verlamd en met lede ogen moesten zij Clasien laten gaan, tot zij uiteindelijk haar rust mocht vinden.

Na het overlijden van zijn grote liefde wilde Willem niets liever dan zijn ‘meissie’ snel naar huis te halen. Vervoer naar huis kon heel traditioneel in een rouwauto gebeuren, maar Willem zag daar niets in. Hij en Clasien hielden niet van uiterlijk vertoon. Het leek Willem niet handig om Clasien in zijn eigen kampeerauto te vervoeren; dat zou zo’n ophef geven bij het verzorghuis. En zo koos hij ervoor om Clasien samen in mijn auto op te halen. Wij legden Clasien op een rieten baar en bedekten haar met een mooie doek. Verdrietig, maar ook vol trots zat Willem naast haar: hij haalde zijn Clasien eindelijk weer naar huis.

Thuis legden wij een bloemetjeskussen onder haar hoofd met een bloemetjesovertrek over haar heen. Boven Clasien hingen wij een klamboe, die haar een beetje privacy bood die de sfeer bijna sprookjesachtig maakte. In de loop van de volgende dagen groeide de bloemenzee rondom Clasien; iedereen wist natuurlijk hoeveel Clasien van haar tuintje en van de natuur hield. Zo lag Clasien enkele dagen prachtig te midden van haar eigen tuintje en kregen Willem en de kinderen de kans om in hun eigen tijd afscheid van haar te nemen. Op een van de laatste dagen merkte Willem op: moet er dan geen kist komen?

Nu ben ik meestal niet zo snel met het in de kist leggen van overledenen.
In mijn optie is het beter om kleine stapjes te zetten, als iemand op bed of op een baar ligt. Gun hem of haar nog even rust. Het laatste huisje kan altijd nog op de vierde of vijfde dag na overlijden komen.

Ineens ontschoot mij de vraag: “Wil je Clasien niet liever in haar tuintje laten liggen, Willem?”
Ik zag het helemaal voor mij, een rieten dakje met bloemen en mos boven Clasien. Willem pakte dit idee meteen op, ja, hij vond het wel heel symbolisch, zijn Clasien in haar laatste tuintje. Na wat brainstormen over hoe en waar, bleek dat Margit, de dochter van Clasien bij een groot tuinbedrijf werkte. Daar waren ze vast creatief genoeg om een deksel over de rieten baar te maken, zodat het laatste huisje toch het uiterlijk van een kist kreeg, een huisje met een dakterras. Margit was meteen enthousiast en belde haar collega’s. Ik gaf haar een rieten baar voor de maten mee en wij lieten ons verrassen.

Heel ontroerd zagen wij op de dag van de uitvaart het prachtige laatste huisje van Clasien. Haar laatste tuintje was prachtig: helemaal bedekt met mos, klimop, bloemetjes, vogeltjes, vlinders, bijtjes en een prachtig gevlochten hartje. Het kon eigenlijk niet mooier! Toch zorgde even later de komst van vijftien oldtimer vrachtauto’s bij menig aanwezige nog voor een extra traan van ontroering. Willem bracht Clasien in hun eigen camper naar het crematorium in Schagen.
Veel van zijn vrienden van de oldtimerclub, waarmee zij zo menig tochtje hadden gemaakt , begeleidden hen in hun prachtige auto’s. Zoals altijd, liep ik als eerbetoon aan de overledene voor de auto de straat uit, waarna ik mij een beetje onwennig in de grote auto hees. Alles was zo eenvoudig en toch zo Clasien en Willem. Zelden ontroerde mij een tocht naar het crematorium zo als deze rit met Willem en Clasien in hun eigen vakantiehuisje. Ik voelde het: het was goed zo. Ondanks het verdriet om het verlies van zijn lief had Willem alles gedaan om Clasien het afscheid te geven wat haar toekwam: eenvoudig, eerbiedig en liefdevol.

En wat bleek? Sjel had al op internet informatie gevonden over de dooskist: eentje van karton. Ien was immers altijd bezig geweest met het milieu. Nadeel van de kartonnen grafkist is echter dat het nogal op een verhuisdoos lijkt. Je gaat dan wel naar een andere bestemming, maar de dochters vonden dat dit toch in stijl moest gebeuren. Dus werd besloten om de kartonnen doos met stof te bekleden en eventueel te beschilderen.

In die dagen raakte ik ‘toevallig’ met een collega aan de praat over de kartonnen grafkist. En wat bleek: in het crematorium waar wij enkele dagen later naar toe zouden gaan, was deze milieuvriendelijke grafkist nou nèt verboden. Natuurlijk was ik hierover, vriendelijk gezegd, ‘not amused’. De reden van weigering bleek overigens zeer terecht, maar toch moest er snel een oplossing worden gevonden. Volgens de crematoriumbeheerder moest er een andere kist komen of moest Ien later in een andere kist worden overgelegd. Het eerste was geen optie want Sjel was al druk aan het bekleden. Dus moest er een mooie, vloeiende oplossing voor de tweede optie gevonden worden. Mijn motto: ‘problemen zijn er om opgelost te worden’, zette mijn hersencellen in gang.

Een oplossing was gelukkig gauw gevonden.  Ik bedacht om een houten plank te maken die precies in de bodem van de kartonnen doos zou passen en daar touwen aan te maken. Dan konden wij Ien in de ovenruimte uit de kartonnen kist tillen en overleggen in de andere. Een volgende optie was om de zijkanten van de kartonnen doos met een stanleymes open te snijden en Ien zo over te leggen. Die ochtend besprak ik met de dochters het probleem en de mogelijke oplossingen.. Zoals ik al had verwacht, waren ook zij ‘not amused’ maar pakten de oplossing meteen op. Sjel werkte nog even verder en maakte van de ‘rook’gordijnen van Ien een prachtig doek aan een plaat, waar wij Ien op de één na laatste dag inwikkelden voor dat wij haar in de dooskist overlegden. Het doek werd gesloten met twee mooie strikken. ‘Ien leek wel een kadootje’, merkte iemand lachend, maar met tranen in de ogen, op. Zoals altijd in deze dagen liggen lach en traan heel dicht bij elkaar. Tevreden keken de zussen naar Ien in haar laatste huisje. Kleindochter Jolijn had met stempeltechniek lief madeliefjes op de stof gedrukt en was daardoor helemaal betrokken bij het afscheid van oma. Samen met Roosmarijn hadden zij oma ook nog opgemaakt. Fijn dat iedereen, inclusief de partners, nu zo dicht bij elkaar waren. Werken aan het afscheid verbindt de familie; er zijn veel mooie momenten samen.

Besloten werd dat oma door de kleinkinderen met mijn auto naar het crematorium zou worden gebracht. Er mocht beslist geen ‘lijkauto’ komen.  Het was wel even lachen toen kleinzoon Nick, getooid met hanenkam, de auto instapte. Hier moest zelfs nog even een foto van worden gemaakt. Niemand zou oma veiliger weg kunnen brengen dan haar Nick, daar was iedereen van overtuigd. Na de afscheidsviering gingen alleen Sjel en Sas met Ien mee naar de ovenruimte, waar de dooskist werd opengesneden en de zussen voor de tweede keer afscheid namen van Ien. Ze vertelden dat het goed voelde. Dat was immers altijd haar laatste zin geweest, als zij bij Ien vandaan gingen: ‘toe, blijf nog even…..’ Ook deze keer had Ien er nog even een paar ogenblikken bij gesnoept.

In een ander crematorium waren er over de dooskist geen problemen geweest. Ik ben ervan overtuigd, dat Ien ons hierheen heeft gedirigeerd, om een ‘tweede’ afscheid af te dwingen….

De droomdood van iedereen. Maar geloof mij en vraag het aan deze  familie, voor de nabestaanden is dit een nachtmerrie.

Er heerste dan ook verslagenheid en intens verdriet: Vragen, heel veel vragen. Maar geen antwoorden. Hartaanval?  Adrie’s hart was gewoon gestopt met kloppen. Hoe kon dat??……..

Binnen een uur was het huis gevuld met familie en vrienden, van alle kanten kwam hulp. Als een deken van liefde omhulde het de familie. Koffie, broodjes, soep.  Liefde, warmte. Er moest in korte tijd ook zo veel geregeld worden: opbaring, kaart, vervoer, kerk, crematorium…

Bij het maken van de kaart opperde ik om misschien aan een persoonlijke foto van Adrie te denken. Binnen een minuut haalde Sjacco, de zoon van Adrie, een ingelijste foto van de muur: Er was maar een foto mogelijk: Adrie naast zijn trots, zijn vrachtauto!

Uiteraard hebben wij deze foto op de voorkant van de kaart gebruikt.

“Het is een prachtige foto” zei de drukker, “jammer dat er een man voorstaat”.

“Moet ik die fotoshoppen?”

Nee, natuurlijk niet, dat was Adrie, trotse eigenaar van die vrachtwagen. De vrachtwagen zou alle dagen van het afscheid een belangrijke rol spelen.

Een volgend aandachtspunt voor het afscheid betrof het regelen van het rouwvervoer: Een zwarte rouwauto, een witte, of toch liever een grijze? In de hoek van de kamer hoorde ik de broer van Adrie  de magische zin mompelen:

“Het liefst zou ik hem met zijn eigen vrachtauto brengen.”

“Dan doen wij dit toch”, zei ik.

Maar kan dat dan? Verbaasd keek iedereen op. Ja natuurlijk kan dat, gelukkig is de wet hierin heel vrij.

En eigenlijk kon niemand zich bij Adrie een prachtige Amerikaanse rouwauto voorstellen.

Ik opperde om wel vlaggen ter herkenning van rouwvervoer aan de auto te maken.

Adrie’s zus, de naaister in de familie, nam dankbaar deze taak op zich.

Daarna ging het over de opbaring. Want waar baar je een man op die zo van zijn bedrijf houdt? Eigenlijk was dit geen vraag.  De familie koos er heel onorthodox voor om Adrie in zijn garage naast zijn geliefde vrachtwagen op te baren. Iedereen hielp mee om de grote garage schoon te maken en aan te kleden voor de opbaring. Alles waar Adrie zo van hield werd erbij gehaald: het grote bord van Lamoraal, de fanfare, heel veel foto’s uit het leven van Adrie.

Uit de radio van zijn oldtimer klonk de vrolijke muziek van Lamoraal . Adrie stond tussen een zee van bloemen in een stoere kist op schragen naast zijn grote vrachtauto. Zijn broer liet mij trots de constructie zien waarmee zij Adrie zouden vervoeren. In de laadruimte hadden zij een raamwerk gemaakt, zodat Adrie veilig vervoerd kon worden. Het bleek op schouderhoogte te zijn, dus werd meteen besloten om Adrie geschouderd de kerk binnen te dragen.

Hoewel het natuurlijk heel triest was dat Adrie zo plotseling en veel te jong overleden was, zag ik de familie heel trots en tevreden tijdens de condoleance in zijn garage tussen de mensen lopen. Adrie’s zus vertelde mij na de condoleance dat iemand de foto’s bekeek en zoekend rondkeek:

Waar is Adrie eigenlijk?

“Draai je om, je staat naast hem”, was haar antwoord.

Familie en vrienden traden zo de wereld van Adrie binnen, dat zij bijna niet doorhadden, dat hij er in zijn laatste huisje heel gewoon bij stond.

Het gaf de familie een goed gevoel om te  zien, dat zo veel mensen afscheid namen en hoe natuurlijk iedereen zich in de garage – toch geen voor de hand liggende  opbaringsruimte -  bewoog. Niemand vond het gek of ongepast. Dit was helemaal Adrie! En daarom was het goed.

Voor mij werd het nog even spannend, toen ik voor de vrachtauto uit naar de kerk liep. Natuurlijk had  Adrie’s broer mij verzekerd dat hij langzaam zou rijden, maar toch. Het ronken van zo’n zware motor op twee tot drie meter afstand achter me liet mijn hart wel sneller kloppen.

De volgende dag was ik er al aan gewend en deed ik Adrie lopend voor de auto helemaal tot de dorpsgrens uitgeleide uit zijn geliefde Egmond.

Het verdriet was er niet minder om, maar het voelde voor de familie goed, om alles in de geest van Adrie gedaan te hebben. Iedereen heeft zijn deel bijgedragen.

Als je zo betrokken mee werkt aan het afscheid maak je ondanks alle verdriet een goed begin aan de rouwverwerking,

en zal je – zo hoop ik  uit heel mijn hart – je weg in het leven zonder je geliefde weer vinden.